Codwch eich golygon o Langollen ac fe welwch adfeilion trawiadol Castell Dinas Brân ar ben y bryn uwchlaw’r dref. Maent yn olygfa ddeniadol oddi isod, ond dringwch y bryn ac fe ddewch o hyd i fan lle mae canrifoedd o hanes yn cwrdd â golygfeydd godidog o Ddyffryn Dyfrdwy. Gwisgwch eich esgidiau cerdded, dewch â rhywbeth i’w yfed a chofiwch neilltuo amser i aros am seibiant ar hyd y ffordd. Dyma daith i’w mwynhau, nid ras i’r copa!

Tir gyda hanes hir

Ymhell cyn codi’r castell carreg, roedd bryngaer o’r Oes Haearn ar y safle hwn. Wrth sefyll yma heddiw, mae’n hawdd deall pam y dewiswyd y lle: roedd y llethrau serth yn cynnig amddiffyniad naturiol, ac roedd y safle uchel yn rhoi golygfa glir o’r dirwedd o amgylch.

Adeiladwyd y castell canoloesol a welwn heddiw yn y 13eg ganrif gan dywysogion Cymreig Powys Fadog, yn ôl pob tebyg dan Gruffudd ap Madog yn y 1260au. Roedd yn llawer mwy na man gwylio, ac fe’i gelwir yn aml yn Crow Castle yn Saesneg. Roedd ei neuadd fawr, ei dyrau, ei borthdy a’i furiau amgylchynol yn ffurfio cartref tywysogaidd trawiadol yn ogystal â chadarnle.

Roedd ei oes fel caer weithredol yn rhyfeddol o fyr. Yn 1277, wrth i luoedd Edward I nesáu, rhoddodd yr amddiffynwyr Cymreig y castell ar dân i atal y fyddin oedd yn dod rhag ei ddefnyddio. Goroesodd yr amddiffynfeydd carreg, a defnyddiwyd y safle at ddibenion milwrol eto, ond fe’i gadawyd yn y pen draw wrth i Gastell yr Holt ddod yn ganolbwynt arglwyddiaeth newydd. Mae’r adfeilion sy’n weddill yn dal i roi cipolwg cyfareddol ar ei ysblander gynt.

Asynnod, artistiaid ac ystafell de ar ben y bryn

Ni ddaeth hanes y castell i ben yn yr Oesoedd Canol. Erbyn y 19eg ganrif, roedd ymwelwyr yn gwneud eu ffordd i fyny i fwynhau’r golygfeydd, weithiau’n llogi asynnod i’w helpu gyda’r ddringfa. Roedd hyd yn oed ystafell de a chamera obscura ar y copa, gan gynnig ffordd arall o edmygu’r dirwedd. Cafodd artistiaid, gan gynnwys J. M. W. Turner a Richard Wilson, eu hysbrydoli gan y castell hefyd. Does dim ystafell de ar ben y bryn heddiw, felly dewch â’ch lluniaeth eich hun a chadwch yr ymweliad â chaffi tan i chi ddychwelyd i Langollen!

Y daith i fyny o Langollen

Gallwch adael eich car yn un o feysydd parcio Llangollen a dechrau’r daith ar droed. Am daith syml i fyny ac yn ôl yr un ffordd, croeswch Bont Llangollen i ochr ogleddol Afon Dyfrdwy, defnyddiwch y groesfan i gerddwyr ar yr A539 ac ewch i fyny Wharf Hill tuag at y gamlas. O ardal y gamlas, dilynwch yr arwyddion am Gastell Dinas Brân ar hyd y llwybr sy’n dringo wrth ochr tir yr ysgol.

Parhewch i ddilyn y llwybr ag arwyddion wrth iddo ddringo rhwng caeau ac i lethrau agored y bryn. Mae’r ddringfa’n mynd yn fwy serth wrth i chi nesáu at y castell, felly cymerwch eich amser a mwynhewch edrych yn ôl tuag at y dref. Caniatewch tua 45 munud i awr i ddringo o Langollen, yn dibynnu ar eich cyflymder, a mwy o amser ar gyfer y daith gyfan, gan gynnwys crwydro’r safle a cherdded yn ôl i lawr. Mae hon yn ddringfa go iawn, yn hytrach na thro hamddenol.

Ar y copa, arhoswch i fwynhau’r golygfeydd dros Langollen, Dyffryn Dyfrdwy a’r bryniau o amgylch. Crwydrwch yn ofalus ymysg y muriau sy’n dal i sefyll a dychmygwch y cwrt a’r adeiladau a fu yma ar un adeg. Pan fyddwch yn barod, dilynwch yr un llwybr ag arwyddion yn ôl i’r dref, gan gymryd gofal arbennig wrth fynd i lawr y llethr serth. Ewch â map cerdded addas neu lawrlwythwch fanylion y daith yn hytrach na dibynnu ar y trosolwg hwn yn unig, a dilynwch unrhyw arwyddion lleol neu lwybrau dargyfeirio.

• Dewch yn barod: gwisgwch esgidiau cadarn â gafael da a dewch â dŵr, cot law a haen ychwanegol o ddillad. Mae’r llethrau’n agored i’r tywydd, a gall y llwybrau fod yn llithrig ar ôl glaw. Gwiriwch ragolygon y tywydd a chaniatewch ddigon o olau dydd i ddychwelyd.
• Byddwch yn ymwybodol o’r tir: mae’r llwybrau serth ac anwastad yn golygu nad yw’r daith hon yn addas ar gyfer cadeiriau olwyn na chadeiriau gwthio. Os nad yw’r ddringfa at eich dant, gallwch fwynhau golygfeydd o’r castell o’r dref a’r dyffryn oddi isod.
• Gofalwch am y lle: cadwch gŵn ar dennyn ger da byw, gadewch glwydi fel y cawsoch nhw ac ewch â’ch sbwriel adref. Edmygwch y gwaith carreg hanesyddol heb ddringo arno, a chadwch blant yn agos atoch ger llethrau serth ac adfeilion.
• Cynlluniwch eich seibiannau: nid oes cyfleusterau i ymwelwyr yn y castell, felly defnyddiwch y cyfleusterau yn y dref cyn cychwyn. Edrychwch ar y wybodaeth leol i ymwelwyr am fanylion ymarferol cyn eich ymweliad.

Yn ôl yn Llangollen, dewch o hyd i gaffi, rhowch seibiant i’ch coesau ac edrychwch i fyny ar y bryn rydych newydd ei ddringo. P’un a ddaethoch am yr hanes, y golygfeydd neu ddim ond ychydig o awyr iach, mae Castell Dinas Brân yn cyfuno’r cyfan mewn un diwrnod allan cofiadwy yng Ngogledd-ddwyrain Cymru.